Na Instagramie wygląda to tak: celebracja porannej kawy, laptop na plaży i podpis „wolność, którą daje własny biznes”. W realu częściej ma miejsce „pilna sprawa” i telefon klienta o 7:00 rano, ciągłe zmiany w prawie i pytanie, które wraca jak bumerang co kilka tygodni: „jak to wszystko ogarnąć”?

Oba te obrazy są prawdziwe i dotyczą tej samej grupy ludzi. Być może również Ciebie?

Zobaczmy, co na ten temat mówią statystyki, badania i raporty z ostatnich kilku lat. Niektóre z nich są sprzeczne. I to nie jest błąd, tylko uczciwe pokazanie tego, jak skomplikowane jest bycie własnym szefem.

Czy przedsiębiorcy są faktycznie przemęczeni i wypaleni, czy jednak bardziej szczęśliwi, bo wolni?

Dużo stresu i niepewności …

Zacznijmy od ciemnej strony. Przedsiębiorcy muszą radzić sobie z permanentną niepewnością. Ponoszą osobistą odpowiedzialność za każdą decyzję, którą podejmują. Odpowiedzialność finansową, prawną i emocjonalną. W przeciwieństwie do pracownika na etacie nie mogą „zostawić problemów w pracy”. Każdy błąd w prognozie sprzedaży, utrata klienta czy nieterminowa płatność odbijają się bezpośrednio na domowym budżecie.

Według danych Eurofound przedsiębiorcy mają najdłuższy czas pracy ze wszystkich grup zawodowych w Europie. Do tego muszą w krótkim czasie rozwinąć kompetencje w obszarach, które na etacie obsługują wyspecjalizowane działy: finansów, marketingu, zaopatrzenia, operacji i zarządzania ludźmi. W startującym, jednoosobowym biznesie po prostu nie ma nikogo innego, kto mógłby się tym zająć.

…ale i dużo satysfakcji

Paradoksalnie, ta sama poddana takiemu obciążeniu grupa ludzi, pytana w badaniach o satysfakcję z życia i pracy, systematycznie wypada lepiej niż etatowi pracownicy.

Klasyczne badanie Stephan i Roesler (2010), oparte na ogólnokrajowej, reprezentatywnej próbie niemieckich pracowników, pokazało, że przedsiębiorcy zgłaszają lepsze samopoczucie fizyczne, niższe ciśnienie krwi i mniej zaburzeń psychosomatycznych niż porównywalni etatowi pracownicy. Z kolei analiza Bindera i Coada (2013), wykorzystująca brytyjskie dane panelowe, wykazała, że osoby przechodzące z etatu na samozatrudnienie odnotowują wzrost satysfakcji z życia utrzymujący się jeszcze dwa lata później — mimo że ich dochody są zwykle niższe.

Te różnice widać też w bardziej aktualnych danych. Pew Research Center sprawdził w 2023 roku poziom satysfakcji z pracy w USA: aż 62% samozatrudnionych deklaruje, że jest bardzo lub ekstremalnie zadowolonych ze swojej pracy, wobec 51% osób niepracujących na własny rachunek.

W Polsce obraz jest podobny. Według raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego trzy czwarte przedsiębiorców w wieku 50+ uważa, że prowadzenie własnej firmy daje większą satysfakcję niż praca na etacie, a 7 na 10 jest bardzo zadowolonych z decyzji o jej założeniu. inFakt dodaje, że mimo trudnych warunków prowadzenia biznesu w Polsce 61% przedsiębiorców przyznaje, iż posiadanie własnej firmy przynosi im satysfakcję — najczęściej łączoną z poczuciem niezależności (61%), możliwością robienia tego, co naprawdę się lubi (31%) i szansą na samorealizację (19%).

Liczby wyglądają groźniej niż w rzeczywistości

Często cytowane badanie Freemana i in. (2019) pokazuje, że aż 72% przedsiębiorców doświadcza problemów ze zdrowiem psychicznym: własnych lub w najbliższej rodzinie. Jest to badanie ankietowe, anonimowe i przeprowadzone online, a nie diagnoza kliniczna. Próbę 242 przedsiębiorców rekrutowano w sposób doraźny (m.in. wśród studentów MBA i ich kontaktów), próba była w 70,5% męska, a grupa porównawcza liczyła tylko 93 osoby. Są to być może dane warte uwagi, ale niereprezentatywne dla populacji przedsiębiorców ani w USA, ani tym bardziej w Polsce. Ale 72% to chwytliwy nagłówek.

Zależy kto odpowiada na pytania

Badacze stresu, Baron, Franklin i Hmieleski (2016), postawili tezę, że osoby, które nie radzą sobie ze stresem, z czasem wypadają z grona przedsiębiorców. Albo dobrowolnie, albo wraz z upadkiem firmy. Jeśli to prawda, każde badanie przekrojowe, które porównuje obecnych przedsiębiorców z pracownikami etatowymi, z definicji mierzy już przesianą, bardziej odpornych psychicznie próbkę, a nie wpływ samego bycia przedsiębiorcą.

To trochę tak, jakby pytać maratończyków na linii finiszu, czy bieganie jest przyjemne, bez pytania tych, którzy zemdleli na 30-stym kilometrze i wrócili do domu taksówką. Ci, którym było najtrudniej, często po prostu nie odpowiadają już na ankiety dla przedsiębiorców, bo przestali nimi być.

To podważa intuicyjny kierunek przyczynowości w obie strony naraz. Z jednej strony sugeruje, że obserwowana wyższa satysfakcja przedsiębiorców może być artefaktem doboru, nie dowodem na to, że bycie szefem samego siebie uszczęśliwia. Z drugiej, jeśli mechanizm doboru rzeczywiście usuwa z próby najbardziej obciążonych psychicznie, to liczba 72% u Freemana powinna być raczej zaniżona niż zawyżona, co czyni ją jeszcze bardziej niepokojącą.

Jaką stosuje się miarę i co właściwie się mierzy?

Problem z badaniem wypalenia wśród przedsiębiorców nie ogranicza się tylko do przyczynowości. Delladio i Caputo (2024), w systematycznym przeglądzie 47 badań nad wypaleniem przedsiębiorców opublikowanych między 1992 i 2023 rokiem, zauważyli, że brakuje w nich spójności w rozumieniu pojęcia wypalenia oraz jednolitego pomiaru, a także potraktowania przedsiębiorców jako odrębnej grupy badawczej. Innymi słowy: różne badania mierzą wypalenie przedsiębiorców za pomocą narzędzi opracowanych dla zupełnie innych zawodów: pielęgniarek, nauczycieli, menedżerów korporacji, bez adaptacji kwestionariuszy do specyfiki pracy na własny rachunek.

W Polsce często cytowana statystyka, że 78,3% aktywnych zawodowo Polaków ma „co najmniej jeden z 14 symptomów wypalenia” (UCE Research, 2024), opiera się na progu, który spełnia praktycznie każdy, kto kiedykolwiek czuł się zmęczony w pracy. To dane o ogólnej populacji pracującej, nie o przedsiębiorcach, ale w publicystyce regularnie miesza się je z danymi sektorowymi, tworząc wrażenie, że wszyscy, w tym założyciele firm, doświadczają epidemii wypalenia.

Z kolei w przypadku ankiet badających satysfakcję często polega się na pytaniu jednego rodzaju: „czy jesteś zadowolony z pracy?”, bez sprawdzenia, co respondent w danym dniu rozumie przez „zadowolenie”.

Kim właściwie jest przedsiębiorca?

No i wreszcie pytanie: kim jest przedsiębiorca? Często do „jednego worka” wrzuca się foundera startupu, fryzjerkę na jednoosobowej działalności gospodarczej, rodzinną firmę budowlaną przekazywaną z pokolenia na pokolenie i osobę, która założyła działalność, bo nie znalazła żadnej innej formy zatrudnienia. Badania nad samozatrudnieniem konsekwentnie pokazują, że satysfakcja z życia nie jest rozłożona równo w tej grupie. Jest wyraźniej widoczna u osób samozatrudnionych zatrudniających pracowników niż u pracujących solo, a wzorce różnią się też między kobietami i mężczyznami prowadzącymi jednoosobową działalność.

Polskie dane o satysfakcji 75% przedsiębiorców 50+ (PIE, 2023) dotyczą konkretnie ludzi, którzy mieli ugruntowaną karierę zawodową i zasoby, kiedy zdecydowali się na własną firmę. Demograficznie i ekonomicznie jest to zupełnie inna populacja niż młody, zmuszony okolicznościami przedsiębiorca z konieczności. Kiedy te dwie grupy miesza się pod jednym szyldem „przedsiębiorca”, „satysfakcja” jednej grupy i „wypalenie” drugiej mogą po prostu nigdy się nie spotkać w tej samej osobie. Nie ma tu więc żadnego paradoksu.

Szczęście i wypalenie to nie są przeciwstawne miary

Można jednocześnie czuć, że to, co się robi, ma sens i być z tego powodu wykończonym. Jedno nie wyklucza drugiego.

Polscy przedsiębiorcy zdają się potwierdzać ten wzorzec niezwykle wyraźnie. Z jednej strony narzekają na otoczenie prawne i fiskalne — niestabilność przepisów, wysokość składek ZUS i podatków regularnie znajdują się na szczycie listy bolączek mikro i małych firm w badaniach inFaktu. Z drugiej strony, gdy pytamy ich o samą decyzję o założeniu firmy, odpowiedzi są zaskakująco pozytywne: 61% deklaruje satysfakcję z posiadania własnej firmy, a wśród przedsiębiorców 50+ ten odsetek sięga nawet trzech czwartych.

To dobrze ilustruje mechanizm opisany w badaniach Stephan: ludzie nie zakładają firm, bo wierzą, że będzie im łatwiej. Zakładają je, bo cenią niezależność i możliwość robienia czegoś, co ma dla nich sens i ta wartość okazuje się silniejsza niż codzienne tarcia z biurokracją czy niestabilnym prawem.

A zatem: szczęśliwi czy wypaleni?

Odpowiedź, jaką daje nauka, brzmi: i jedno, i drugie. I to nie jest sprzeczność. Te same mechanizmy, które wyczerpują przedsiębiorców (wysoka odpowiedzialność, intensywność pracy, brak wsparcia), są też źródłem poczucia sensu, autonomii i kontroli oraz budują ich satysfakcję z życia. Wolność, którą daje własna firma, nie eliminuje stresu. Zmienia jego znaczenie: z czegoś, co się „znosi”, w coś, co się „wybiera”.

To, co naprawdę odróżnia wypalonego przedsiębiorcę od szczęśliwego, nie jest więc poziomem ambicji czy wielkością firmy, lecz tym, jak zarządza on sobą i swoją energią. Świadomość czynników stresogennych, akceptacja, że autonomia wymaga też umiejętności podejmowania decyzji pod presją, oraz, co najważniejsze, regularna regeneracja, mogą realnie przesunąć wskaźnik z „wypalenia” w stronę uszczęśliwiającej „wolności”.

Bibliografia:

Baron, R. A., Franklin, R. J., & Hmieleski, K. M. (2016). Why entrepreneurs often experience low, not high, levels of stress: The joint effects of selection and psychological capital. Journal of Management, 42(3), 742–768.

Binder, M., & Coad, A. (2013). Life satisfaction and self-employment: A matching approach. Small Business Economics, 40(4), 1009–1033. https://doi.org/10.1007/s11187-011-9413-9

Delladio, S., & Caputo, A. (2024). When the tank is empty: Reviewing burnout in entrepreneurship. Journal of Small Business Management, 63(5), 2320–2356. https://doi.org/10.1080/00472778.2024.2431869

Eurofound (2001). Third European Survey on Working Conditions 2000. Dublin: European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions. https://www.eurofound.europa.eu/

Freeman, M. A., Staudenmaier, P. J., Zisser, M. R., & Andresen, L. A. (2019). The prevalence and co-occurrence of psychiatric conditions among entrepreneurs and their families. Small Business Economics, 53(2), 323–342. https://doi.org/10.1007/s11187-018-0059-8

inFakt (2022). Badanie Polskiej Przedsiębiorczości / inFakt Indeks 2022. https://www.infakt.pl/

Pew Research Center (2023). Job satisfaction is higher among self-employed than other US workers. https://www.pewresearch.org/

Polski Instytut Ekonomiczny (2023). Przedsiębiorcy 50+. Raport PIE. https://pie.net.pl/

Stephan, U. (2018). Entrepreneurs’ mental health and well-being: A review and research agenda. Academy of Management Perspectives, 32(3), 290–322. https://doi.org/10.5465/amp.2017.0001

Stephan, U., & Roesler, U. (2010). Health of entrepreneurs versus employees in a national representative sample. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 83(3), 717–738.

UCE Research & ePsycholodzy.pl (2024). Polacy na granicy wypalenia zawodowego. Raport z badania na próbie aktywnych zawodowo Polaków.